Haritada Karadeniz Kalbinde Anadolu: Tunahan Haksever’in Kaleminden Amasya’nın Coğrafi Kimlik Analizi
Amasya’nın coğrafi kimliği üzerine yürütülen popüler tartışmalar, genellikle bilimsel metodolojiden uzak, yalnızca “deniz kıyısı” kriterine dayalı bir indirgemeciliğin sonucudur. Kamuoyunda ve birtakım yüzeysel değerlendirmelerde Amasya’nın İç Anadolu Bölgesi sınırları içerisinde zannedilmesi, coğrafya biliminin fiziki, jeomorfolojik ve hidrografik ilkeleriyle açıkça çelişmektedir. 1941 yılında toplanan ve Türkiye’nin yedi ana coğrafi bölgesini belirleyen Birinci Coğrafya Kurultayı kararlarında, makro bölgeler tayin edilirken idari sınırların ötesinde orografik (dağ bilimsel) yapılar, su havzaları ve iklimsel geçiş koridorları esas alınmıştır. Bu bilimsel ve resmi parametreler ışığında, T.C. Amasya Valiliği Coğrafi Konum Raporu verileri ve uluslararası akademik otoritelerin Britannica Amasya Bölge Analizi çalışmaları incelendiğinde Amasya, hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak şekilde Orta Karadeniz Bölümü’nün iç kesiminde yer alan bir Karadeniz vilayetidir. Nitekim bölgedeki arkeolojik kökenleri inceleyen hakemli makaleler de kentin Tunç Çağı’ndan bu yana Orta Karadeniz kültür havzasında gelişim gösterdiğini doğrulamaktadır Oluz Höyük Kazıları – DergiPark.
Şehrin jeomorfolojik karakteri, Kuzey Anadolu Dağ Silsilesi’nin (KAD) tektonik ve morfolojik uzantılarıyla şekillenmiştir. Amasya Belediyesi Coğrafi Yapı Verileri göstermektedir ki kent; Akdağ, Sakarat ve Canik Dağları’nın güney eteklerinde, Yeşilırmak’ın açtığı derin bir vadi tabanında kurulmuştur Amasya – Wikipedia. İç Anadolu Bölgesi’nin ayırt edici özelliği olan yüksek, geniş ve masif plato düzlükleri (step morfolojisi), Amasya’nın bu engebeli ve kıvrımlı dağ yapısıyla uyuşmamaktadır. Kent, jeolojik evrimi ve yeryüzü şekilleri bakımından bütünüyle Karadeniz orojenik (dağ oluşumu) kuşağının yapısal bir parçasıdır.
Bu aidiyetin en somut ve sarsılmaz kanıtlarından bir diğeri ise hidrografik havza analizidir. İç Anadolu Bölgesi, dışa akışı olmayan kapalı havzalar ya da Kızılırmak yayının iç kesimleriyle karakterize edilirken; Amasya, bütünüyle açık bir Karadeniz havzasına tabidir. Amasya Valiliği Yeryüzü Şekilleri Raporu belgesinde açıklandığı üzere, şehrin merkezinden geçen Yeşilırmak, İç Anadolu’nun düzlüklerine doğru değil, kuzeydeki dağ sıralarını yararak ilerler ve Samsun’un Çarşamba ilçesinden doğrudan Karadeniz’e dökülür Osmanlı Belgelerinde Yeşilırmak ve Samsun İlişkisi. Akarsuların akış yönü ve havza geometrisi, Amasya’nın hidrolojik olarak kuzeydeki denizel sisteme entegre olduğunu deterministik bir biçimde ortaya koymaktadır.
Klimatolojik ve botanik veriler de bu bilimsel tezi desteklemektedir. Amasya Şehri’nin İklim Yapısı ve Özellikleri başlıklı akademik çalışmada kanıtlandığı üzere, kentte İç Anadolu’nun o sert, ekstrem ve yarı kurak karasal (step) iklimi görülmez. Detaylı meteorolojik rasat analizleri, Amasya’da nemli Karadeniz İklimi ile yarı kurak karasal İç Anadolu iklimi arasında bir “Geçiş İklimi” hüküm sürdüğünü ortaya koymaktadır. Kuzeydeki Canik dağ geçitlerinin izin verdiği ölçüde iç kısımlara sızan denizel nem dalgaları, Amasya vadisinde pozitif bir mikroklimal etki yaratır Amasya Kentinin Biyoklimatik Konfor Koşulları. Bu nem dengesi sayesinde kışlar İç Anadolu kadar dondurucu geçmez. Bölgeye özgü endemik bitki florası ile kuzey yamaçlardaki Euro-Siberian (Karadeniz) nemcil ağaç ve orman yapısı da bu mikroklimanın biyolojik birer kanıtıdır. (TÜBİTAK Amasya Florası Araştırması)
Kültürel coğrafya ve diyalektoloji (dilbilim/ağız bilimi) penceresinden bakıldığında ortaya çıkan “Anadolu ağzı” argümanı ise sanılanın aksine Amasya’yı Karadeniz’den koparmaz. Prof. Dr. Leylâ Karahan tarafından kaleme alınan ve Türk Dil Kurumu Yayınları tarafından basılan Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması adlı temel akademik çalışmaya göre, ağız sınırları coğrafi bölge sınırlarıyla her zaman birebir örtüşmez. Amasya’da baskın olan Batı Grubu altındaki Orta Anadolu ağız özellikleri, Karadeniz’in en büyük kıyı kenti olan Samsun’un iç ilçelerinde de (Vezirköprü, Havza, Lâdik, Asarcık) aynen görülmektedir. Kuzey Anadolu Dağları’nın sahil arkasındaki yüksek duvar yapısı, kıyı şeridindeki Doğu Karadeniz diyalektinin iç kısımlara geçmesini engellemiş; böylece Samsun’un güneyi ile Amasya-Tokat hattını ortak bir “Orta Karadeniz iç diyalekti” etrafında birleştirmiştir. Dolayısıyla şive tınısı, Amasya’yı İç Anadolu yapmadığı gibi, Samsun’un iç kesimleriyle olan tarihsel ve kültürel bağını, yani Orta Karadeniz’in kendi içsel kimliğini doğrulamaktadır.
Son olarak, Türkiye Cumhuriyeti’nin tüm idari ve istatistiki mekanizmaları bu bilimsel gerçekliği tescil etmiştir. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ve devletin bölge planlama stratejilerinde kullanılan İBBS (İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması) sisteminde Amasya; Samsun, Tokat ve Çorum ile birlikte bütünüyle Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı sorumluluk sahasındaki TR83 Alt Bölgesi içerisinde yer almaktadır Bakanlar Kurulu Kararı İBBS Sınıflandırması PDF.
Sonuç olarak; Amasya’nın deniz kıyısında yer almaması, onun coğrafi gerçeğini ve bölge aidiyetini değiştiren bilimsel bir kriter değildir. Gerek jeomorfolojik ve hidrografik yapısı gerek mikroklimatik geçiş özellikleri gerekse resmi idari tescilleri göz önüne alındığında Amasya, Orta Karadeniz Bölümü’nün iç havza karakterini yansıtan, bilimsel ve akademik olarak tescilli bir Karadeniz şehridir.
KAYNAKÇA
- Karakuyu, M. & Dönmez, S. (2020). Amasya Şehri’nin İklim Yapısı ve Özellikleri. Makalenin tam metnine, kullanılan meteorolojik rasat tablolarına ve iklim grafiklerine ulaşmak için DergiPark Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi sayfasına veya alternatif tam veri için ResearchGate Yayını indeksine göz atabilirsiniz.
- Karahan, L. (1996). Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması. Amasya ve Samsun iç ilçelerindeki dil ortaklığını doğrulayan bu temel eserin dilbilimsel haritalama detayları için Türk Dil Kurumu Yayınları katalog taramasını inceleyebilir ya da ağız gruplarının coğrafi dağılımına Vikipedi Anadolu Ağızları üzerinden erişebilirsiniz.
- Kaya, Ö. F., Cansaran, A. & Yıldırım, C. (2010). A syntaxonomical investigation of forest and pseudomaquis on transitional area in the central Black Sea region (Amasya, Turkey). Amasya’nın bitki örtüsü ve orman florasındaki Avrupa-Sibirya (Karadeniz) etkisini botanik verilerle ispatlayan uluslararası çalışma için Taylor & Francis- Acta Botanica Gallica indeksini veya Amasya Üniversitesi Açık Erişim Sistemi kayıtlarını inceleyebilirsiniz.
- Dönmez, S. (2022). Amasya Kentinin Biyoklimatik Konfor Koşullarının Mekânsal Dağılımı ve Gelecek Projeksiyonu. Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve RayMan modeliyle kentin Karadeniz geçiş iklimi konfor haritalarını çıkaran çalışma için DergiPark Mavi Atlas Dergisi arşivine veya TÜBİTAK TRDİZİN Veri Tabanı kaydına ulaşabilirsiniz.
- T.C. Bakanlar Kurulu. (2002). Türkiye’nin İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması (İBBS) Hakkında Karar. Sayı: 2002/4720. Devletin Amasya’yı resmi olarak Samsun ve Tokat ile TR83 (Orta Karadeniz) havzasına bağladığı mevzuat hükmü için T.C. Resmî Gazete İBBS Kararı dijital arşivini ziyaret edebilirsiniz.
Tunahan Haksever
