Edebiyat Eleştirisinde Bir Kilometre Taşı: Northrop Frye’nin “Anatomy of Criticism”ı

Edebiyat Eleştirisinde Bir Kilometre Taşı: Northrop Frye’nin “Anatomy of Criticism”ı

1957 yılında Kanadalı edebiyat kuramcısı Northrop Frye tarafından yayımlanan Anatomy of Criticism: Four Essays (Türkçesiyle Eleştiri Anatomisi), edebiyat eleştirisini kişisel zevklere ve değerbilirlik yargılarına dayanan bir uğraş olmaktan çıkarıp sistematik bir bilime dönüştürme iddiasını taşıyan en önemli kitaplardan biridir. Frye bu eserde, eleştirinin kendi yöntemi, kendi terminolojisi ve kendi ilkeleri olan özerk bir disiplin olması gerektiğini savunur. Bu makale, kitabın dört denemesini izleyerek temel kavramlarını ve edebiyat eleştirisine katkısını ele alıyor.

Şekil 1. Northrop Frye (1912-1991), Victoria Üniversitesi’nde öğrenim görmüş ve Toronto Üniversitesi’nde kırk yılı aşkın süre ders vermiştir.

Eleştiri Neden Bir “Anatomi”dir?

Kitabın başlığındaki “anatomi” sözcüğü rastgele seçilmemiştir. Frye, 18. yüzyıl deneme geleneğinde (örneğin Burton’un Anatomy of Melancholy‘si) olduğu gibi, konuyu derinlemesine ve sistemli biçimde disekte eden bir türü imler. Ona göre eleştirinin bir yana kişisel beğeni konuşmaları, bir yana da ideolojik manifesto olmaktan çıkması gerekir:

1. Eleştiri, edebiyat hakkında konuşan ama kendi ilkelerini üretemeyen bir uğraş olmaktan çıkmalıdır.
2. Her eleştirmenin edebiyatla özel bir ilişkisi olabilir; ancak eleştirinin kendisi, bireysel okumanın üstünde ortak bir yapı aramalıdır.
3. Bunun yolu, tüm edebi eserlerde yinelenen kalıpları, yani arketipleri tanımlamaktır.

Frye’nin bu tutumu, o dönemde egemen olan Yeni Eleştiri’nin tek tek metinlere kapanan bakışına ve tarihçi eleştirmenlerin dışsalcı yaklaşımına karşı, ikisini de kapsayacak bir kurgusal bir ortam (archetype sistemine) dayalı “edebiyat bilimi” önerisiydi.

Şekil 2. Frye’ye göre edebiyat, birbirinden kopuk eserlerin değil, ortak mitik kalıpların kurulduğu bir sistemdir; eleştirmenin işi bu sistemi haritalamaktır.

Kitabın Dört Denemesi

Anatomy of Criticism, bir giriş bölümü (Polemik Giriş) ve dört bağımsız denemeden oluşur. Her deneme eleştiri kuramının bir alanını sistematikleştirir:

Birinci Deneme: Tarihsel Eleştiri ve Beş Mod

Frye’nin belki en yaygın bilinen katkısı, eserleri kahramanın eylemleriyle toplum arasındaki güç ilişkisine göre sınıflandıran beş modadır: mit modasında kahraman insanlardan üstündür; romans modasında insanlardan üstün ama doğal çevresinden üstündür; yüksek taklit modasında insanlarla aynı düzeydedir, düşük taklit modasında onlardan aşağıdadır; ironi ve satir modasında ise yetersizlik ve alçalma söz konusudur. Batı edebiyatının tarihi, bu modaların mitik merkezden ironiye doğru bir kayma öyküsü olarak okunabilir.

İkinci Deneme: Sembol Katmanları

Etik eleştiri denemesinde Frye, bir edebi eserin beş düzeyde okunabileceğini söyler: kelime (motif ve işaret), imge, arketip (toplulukça paylaşılan sembol), mononite (birliğe yönelen ilke) ve son olarak edebiyatın bütünü içinde kendi yerini gören yapı. Buradaki temel fikir, her eserin daha büyük bir düzenin parçası olduğudur; bir sembol, tek bir metnin içindeki anlamıyla sınırlanamaz.

Üçüncü Deneme: Arketip, Mit ve Mevsimler

Kitabın kalbi sayılan bu bölümde Frye, anlatı türlerini doğanın mevsim döngüsüyle eşleştirir. Bu eşleştirme, arketipsel eleştirinin en ünlü şemasıdır:

Şekil 3. Titian’ın “Bakhos ve Ariadne” tablosu (1520-1523). Frye’nin arketip kuramına göre mitolojik sahneler, edebiyatta yinelenen evrensel anlatı kalıplarının görsel karşılıklarıdır.

Dördüncü Deneme: Retorik ve Türler

Son denemede Frye, edebi türlerin hem dış biçimlerini (prosa, şiirsel dizge, dramatik sahne) hem de iç kurgusal biçimlerini sistemleştirir. Özellikle epope, felsefi şiir ve şarkı gibi büyük gelenekleri yeniden tanımlar; ironi ve satiri ise “yapıcı” bir tür olarak kurtarır.

Eleştirel Katkısı ve Eleştiriler

Anatomy of Criticism‘ın edebiyat kuramındaki yeri iki yönlü değerlendirilir. Bir yandan, eleştiriye kendi başına duran bir bilgi biçimi statüsü kazandırmış, arketip kavramını akademik söyleme yerleştirmiş ve yapısalçı kuramdan önce sistematik bir edebiyat bilimi önermiştir. Öte yandan kitap, kültürel tarihin ve siyasetin göz ardı edilmesi, Batı kanonunun evrensel sayılması ve “büyük anlatı” iddiası nedeniyle 1970’lerden itibaren postyapısalcı, Marksist ve feminist eleştirilerin hedefi olmuştur. Yine de Frye’nin merkezi sorusu güncelliğini korur: Edebiyat eserleri arasında kalıcı bağlantılar varsa, eleştiri bu bağlantıları açıklayan bir yöntem üretmek zorunda değildir mi? Bugün arketipsel eleştiri, bir dogma olmaktan çok bir okuma pratiği olarak edebiyat derslerinin ve kültürel karşılaştırma çalışmalarının hâlâ önemli bir aracıdır.

Sonuç

Anatomy of Criticism, edebiyat eleştirisini zevk beyanlarından öteye taşıyan, disiplinin kendisine bir kuram kazandıran nadir kitaplardan biridir. Frye’nin mevsimler, modalar ve sembol katmanları biçimindeki şemaları, tek tek metinlerin buharlaşmasına izin vermeden onları daha geniş bir edebi evrende konumlandırma çabasının en iddialı örneğidir. Onun mirası, kavramlarının ne kadarının bugün hâlâ kullanılıyor olduğunda değil, her eleştirel yöntemin bir sistem özlemiyle yüzleşmek zorunda kalmasında yatar.

Kaynaklar

1. Anatomy of Criticism (Wikipedia)
2. Northrop Frye (Wikipedia)
3. The Educated Imagination – Frye Blog, McMaster University
4. Frye, N. (1957). Anatomy of Criticism: Four Essays. Princeton University Press.

(Bu metni yapay zekâ kaleme almıştır.)